تالداڭىز قولفون فورماسىنا ءوتۋ | كومپيوتەر ءتۇرىن جالعاستى ارالاۋ

كورۋ: 767|جاۋاپ: 1

ۇلۋجان

[جالعانىمدى كوشىرۋ]

23

تاقىرىپ

1

دوس

149

ءنومىر

جاس تالاپ

Rank: 2

جولدانعان ۋاقىتى 2015-7-27 21:32:35 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
             ۇلۋجان ۇجىماقتىڭ باقشاسىنداي
        توقتاۋباي ماكەباي ۇلى
ۇلۋجاندا ۇلى ءدۇبىر توي بولۋىن كۇتكەلى قاشان ساۋان ەلىنىڭ. مىنە ەندى ايماقتىق 20- كەزەكتى اقىندار ايتىسى پەرى جۇرگەن سەرى دالانىڭ توسىندە وتەدى ەكەن دەگەن شۇيىنشىلى حابار ويمەن قىردى كەزىپ كەتكەلىدە تالاي بولدى. اسىقساڭ جاقسىلىققا اسىق دەگەندەي ۇلى ءدۇبىردىڭ دابىراسىنا ەلەڭدەپ، ەلەگىزگەلى تالاي بولدى، وسىندايدا ۇلۋجاننىڭ وتكەنىمەن كەتكەنى تۋرالى كوپتەگەن ويلار كوڭىلدى تولقىتىپ قىيالىڭدى قىيىرعا جەتەلەيدى. ۇلۋجان تارباعاتاي اۋماعىنداعى كوركىمەنەن كوز سۋارعان ەڭ كوركەم جايلاۋ. وسىناۋ جاقۇت دالا سەرى مەكەن ۇلۋجان جايلاۋى مۇز بورىكتى قىز كورىكتى ءتاڭىرتاۋىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىنا ورنالاسقان ايگىلى جىبەك جولىنىڭ سىلەمىنە ورنالاسقان ساۋان اۋدانىنىڭ قاراستىلىعىنا جاتادى،  اۋدان ورتالىعىنان 65 كىيلومەرتىر شالعاي ىرگە تەپكەن، تەڭىز دەڭگەيىنەن 1700دە 1800مەتىر بىيىك، قىستىق ورتاشا تەمپەراتۇراسى 14 سەلسسىي گىرادۇس، جازدىق ورتاشا تەمپەراتۇراسى 20 سەلسسىي گىرادۇس، جىلدىق ورتاشا جاۋىن شاشىن مولشەرى 600 مىللىيمەتىردەن اسادى. جازى سالقىن قىسى جىلى ۇجىماق مەكەن. باعالى وسىمدىكتەردەن- قاراعاي، ارشا، تال، شەتەن، ىرعاي، ۇشقات، قارعالداق، قىزعالداق، قاراقات، دولانا، تاڭقۋراي، بۇلدىرگەن، شىيە، اق جۇرەك، جاۋجۇمىر جانە ءجايىلىم جامىلعىسى رەتىندە 300دەن اسا ءشوپ ءتۇرى وسەدى. قايۋاناتتاردان – بۇعى-مارال، تاۋ ەشكى- تاۋكەكە، ەلىك، ايۋ، قابىلان، قارا كىيىك، قاسقىر، تۇلكى، بورسىق، سۋسار، ۇلار، شىل، كەكىلىك قاتارلى جانۋارلار ءومىر سۇرەدى. زەڭگىرىندە بۇركىت، قارشىعا، لاشىن قاتارلى قىران قۇستار قالىقتايدى. ال ەندى، «ۇلۋجان» دەگەن جەر اتى قالاي پايدا بولعان؟ وسى جونىندە، كەزىندە بورتىنكە وڭىرىندە اكىمشىلىك جۇمىستارمەن كوپ جىل ارالاسقان، 90 جاسقا تاياۋ عۇمىر كەشىپ دۇنيەدەن وتكەن، كوپتى كورگەن مۇقاتاي اقساقال ءبىر اڭگىمەسىندە- ۇلۋجان دەگەن ادام اتى دەپ ەدى. كەزىندە وسى ۇلۋجاندى، ۇلۋجان دەگەن باي مەكەن ەتكەن، ال انا قاتاي جايلاۋىن قاتاي دەگەن باي مەكەندەگەن ەكەن، اسەم ۇلۋجاننىڭ قىزى ەكەن، قاتاي بايعا بەرگەن، اسەم قاتاي بايدى مەنسىنبەي قاشىپ اسەمنىڭ باسىنا كەلگەندە ايۋعا كەزىگىپ جەم بولعان ەكەن، سودان باستاپ اسەم سول ۇلۋجاننىڭ قىزىنىڭ اتىمەن«اسەم» اتالىپ كەتكەن- دەپ وتىراتىن امال نە سول كەزدە، سول كىسىلەردى ولمەستەي كورىپ ءجۇرىپ كوپ دۇنيەدەي قۇر قالدىق، سول كىسىلەردىڭ ايتقاندارىن كەيىنگە قالدىرماي ەستەلىككە الماعانىما وكىنەمىن، ۇلۋجانمەن قاتايدى ۇرۋىمەن ايتىپ وتىرۋشى ەدى جارىقتىق. سەكسەن بەس جاس جاساپ ومىردەن وتكەن كوپتى كورگەن شەجىرە قارت سالىق اقىش ۇلىدا ۇلۋجان كەزىندە شاراسىنان ءتورت ماۋسىم قىمىز كەتپەيتىن ۇلۋجان بايدىڭ جايلاۋى، ۇلۋجان باي مالىن قىستا ءجايىر تاۋلارىنا دەيىن اپارىپ قىستاتادى ەكەن، جازدا جىلقىسىن سارشولعا، سىيىرىن دىڭگەكتاسقا قويىن ارعى بەت اسىرىپ، تۇيەسىن ءشىيلىباستاۋعا باعىپ، ساۋىن سىيىرمەن بايلايتىن بىيە، سويىس مالىمەن، ۇلۋجاندا سالتانات قۇرىپ وتىرادى ەكەن- دەيتىن. ۇلۋجان تۋرالى زەرتتەۋ ماقالا جازعان ماماندار ۇلۋجان دەگەن ۇلى جاي دەگەن سوزدەن كەلىپ شىققان دەگەن جورامالدار ايتادى. كەيبىرەۋلەرى ادام اتى دەگەندى ايتادى، ال پەنسيونەر زىيالى قارتتاردان سۇراساڭىز، ۇلۋجان كەزىندەگى ءۇيسىن ءتىلى، ول ادام اتى دەپ كەسەتەدى. ال ۇلۋجاندى قانزۋشا «لۋجياۋان»((鹿角湾دەپ اتايدى بۇل ۇلۋجان دەگەن سوزگە اتالۋى جاعىنان جاقىن كەلەدى. بۇنى قازاقشا اۋدارىپ «بۇعىلى» «بۇعى ءمۇيىزى تۇمسىعى» «بۇعىلى قولتىق» دەپ اتاپ جۇرگندەردە بار، قالاي بولماسىن ۇلۋجان 100جىلدىڭ ارجاق، بەرجاعىندا «ۇلۋجان»‎ دەپ اتالعانى شىندىق. ۇلۋجانعا قازاقتاردىڭ قايتا كەلىپ قونىستانۋى ءجايلى اۋدانىمىزداعى قارت اقساقالدار بىلايشا سىر شەرتەدى. 1905-جىلى قازاقتاردى قاپىش(ەسداۋلەت ۇرۋىنىڭ زاڭگىسى، اتقا مىنەرى) باستاپ ۇلۋجانعا قايتا كوشىپ كەلە باستايدى، بۇرىن مۇڭعىلدارمەن ارادا الاۋىزدىق بولىپ، مۇڭعىلدار قازاقتاردى ماناس وزەنىنەن ارى وتكىزىپ قۋىپ تاستاعان ەكەن، قايتا كەلگەن قازاقتاردان باتىرقاي دەگەن ادام قايتىس بولىپ، قازاقتار ونى تۇندەلەتىپ بايگە توبەگە مۇڭعۇلداردان جاسىرىن جالعىز جەرلەگەن ەكەن. (ول كەزدە قازاقتاردى تۇڭگىتىنىڭ اعارىمەن اقبەلدىڭ باتىس جاق باۋىرىندا كۇمبەزگە اپارىپ جەرلەيدى ەكەن.) باتىرقايدىڭ زىيراتى بايگەتوبەدە ءالى بار(ۇرپاقتارى قۇلىپتاس ورناتىپ قويدى) مۇڭعىلدار باتىرقايدىڭ زىيراتىن قازىپ تاستايتىن بولىپ ارادا تاعى داۋ تۋادى. داۋدى شەشۋگە شىيقۋمەن ماناستان مانساپتىلار شاقىرتىلادى،(ول كەزدە ساۋان اۋدانى ماناستان ءبولىنىپ شىقپاعان كەز) سول كەزدە كوشىپ كەلگەن ەلدىڭ يەسى، قاپىش زاڭگى ادام شىعارىپ، تۇنىمەن ۇلۋجان ءوڭىرىنىڭ وبالارىن ساناتادى، كەلەسى كۇنگى داۋدا قاپىش ۇلۋجان سەنىكى بولسا وسىنداعى وبانىڭ سانىن ايت، ايتا الماساڭ بۇل ءبىزدىڭ جەتى اتامىزدان بەرى ءبىزدىڭ جەر، سانى مىناۋ سەنبەسەڭدەر ساناڭدار، بالەن قابىرىمىز بار، مۇڭعىلدار كومگەن اتا بابالارىڭ بولسا قازىپ الىپ شىعىڭدار- دەپ تابانداپ وتىرىپ الادى، اقىرى وبانى ساناپ قاپىش ايتقان سانمەن بىردەي شىعىپ، ەندى ءبىرجاعى مۇڭعۇلدار ولگەن ادامدى جەرلەمەيتىندىكتەن قاپىشتىڭ ءسوزى اعىپ، جەڭىستىك الىپ، انجىحاي وزەنىنىڭ باتىس قاباعى مۇڭعىلداردىكى، شىعىس قاباعى ماناسقا دەيىن قازاقتاردىكى بولىپ تۇراقتانىپ، قازاقتار ەكىنشى رەت كەلىپ ۇلۋجاندى قايتا مەكەندەيدى. وسىدان باستاپ وسى دالا توسىندە ساقارا مادەنيەتى سالتاناتىن باسەيتىپ كورگەن ەمەس. وسى دالاعا قاراعان سايىن كوزىم تويماي قۇمارتام، الاقىزىپ ەش ءبىر پەندە ارناماعان جىرلارىمدى ارناعىم كەلەدى، قولىما قالام الدىم بولدى، مىنا ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ويىما ورالادى، ودان ارتىق تەڭەۋدى تابا الماي دال بولام،
اۋماعان پاراتتاعى ساپ باتىردان،
قاراعاي سانسىز اسكەر ساپتا تۇرعان.
ال اناۋ اق باس شىڭدار وڭكەي مارشال،
بولاشاق جورىق جايلى باس قاتىرعان...
قويناۋى گۇل كوشكىنى جاسىل دالام،
بايلىعىن قازىناسىن قاسىرماعان.
تاپتى ەكەن قاي عاسىردا بوسىپ جۇرىپ،
شەتىنەن جەر تانىعىش اسىل بابام.
شىڭعىستىڭ تۇتكەن كەزدە ات تۇياعى،
قۇتقارۋ جاۋدان جەردى باس قىيالى.
جانىبەق كوكبەستىمەن شاپقان كەزدە،
كوك شۇڭقىر تۇسىپ قالعان ساپتىياعى.....
مىنە بۇل ۇلۋجاننىڭ ءتول تۋماسى ۋايىس سۇلتان ۇلىنىڭ وسى دالا ءجايلى جىرىنىڭ ءبىر ۇزىگى، يا ۇلۋجان ايتسا ايتقانداي جەر ۇيىعى، قىراتىندا قىرلانعان سەرقاراعايى، ەندى ءبىر قاپتالىندا بول دالانىڭ كۇزەتشىسى سەكىلدى جال قاراعايى تۇر سىڭسىعان، كوكتەكشە كورشىسىندەي كوز تارتىپ، سەرى شىڭ قىرلانا تاكاپپارلانا قارايدى. وسىندايدا تاعى ورالادى ۋايىستىڭ ولەڭى ويعا،
ەرەن تاۋ زەڭگىر كوككە ءتىيىپ بارىپ،
الشىيتا اق قالپاعىن كىيىپتى الىپ.
ۇلۋجان بەينە شالقار تەڭىز دەسەڭ،
قىزىل جال ەندەي جۇزگەن كىيىت بالىق. دەپ قىزىلجالدى سىزسا
تاۋلارىڭ كىيىپ الىپ اق تۇماعان،
شالعىنىڭ جاسىرادى ات قۇلاعان.
سۋ ەمەس كۇمىس مارجان دومالاعان،
توسىڭنەن تۋلاپ اققان اق بۇلاعىڭ...مىنە بۇل اق بۇلاقتىڭ كەلبەتى. بۇل دالانى كورىپ كوزى تۇنىپ ەستاندى بوپ قۇمارتقاندار قانشاما، كورىكتى كەلبەتىن جىرعا قوسىپ جىرلاعاندار قانشاما. ۇلۋجاننىڭ توسىنەن ءدام ايىرىپ شالعاي كەتىپ، ءبىر كورۋگە زار بولعاندار قانشاما،  عاسىرلار بويى كوشپەندىلەردىڭ تۇراعى بولىپ باي مازمۇندى ساقارا مادەنيەتىن جاراتقان كىيەلى مەكەن. انە سونىڭ كۋاسىنداي بايگە توبە مەنمۇندالاپ ايىرىقشا كوزگە تۇسەدى توسكەيىنەن،
توگىلىپ تۇنگى ايىڭنان ساعىم اق بۋ،
ورعىيدى تاستان تومەن ارعىماق سۋ.
ۇلۋجان كول، كىندىگى بايگە توبە،
قالقىعان اق بوز ۇيلەر قالىڭ اققۋ. دەپ ۋايىس اقىن سۋرەتتەگەن وسىناۋ بۇك ءتۇسىپ سىرىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان بايگە توبەدە، قانشاما جۇيرىككە جۇلدەسى بۇيىرىپ، قانشاماجۇرەك جارىلا جازداپ تۋلادى دەشى قۋانىشتان.
بايگە توبە سالتانات مىنبەسىندەي،
كەلگەن ادام كەتپەيدى ءبىر كوسىلمەي- دەپ ءسالي اقىن ايتقانداي وسىناۋ بايگە توبەدە قانشاما جۇيرىكتى بايگەدەن كۇتىپ العانى بەلگىسىز. بۇك تۇسىپ سىرىن سىرتقا شاشپاي موپ موماقان بولىپ جاتقان وسىناۋ ءبىر بولەك جارالعان توبەنى العاش بايگە توبە دەپ كىم قويدى ەكەن؟ «ەرەن تاۋدىڭ ەڭ كورىكتى بولشەگى»بولعان كەرىم دالا ۇلۋجاننىڭ توسىندەگى دوڭى، بەتىندەگى مەڭى سىياقتى بايگە توبە، ول جاي عانا تومپەشىك ەمەس، سان عاسىرلىق ساحارا مادەنيەتىنىڭ ساقىناسى.  شاشاشىنا شاڭ جۇقپايتىن سانداعان جۇيرىكتىڭ بايگەسىن تابستاعان ادىلەت بىيىگى. شىندىق جوتاسى، عاسىرلارايعاعى. بايگەتوبەنڭ ۇستىندە «پانىيدەن باقىيعا» «بۇلتتان شىققان كۇن» قاتارلى وتىز نەشە كىتاپتىڭ اپتورى، شىنجاڭ قازاق ادەبىيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، وسى دالانىڭ ءتولى اقىمەت جۇنىس ۇلى كەۋدەسىن جەلگە ۇردىرىپ شىن جۇيرىكتىڭ شابىسىنا دەلەبەسى قوزا كەڭسىرىگى شىمىرلاپ تۇرعان شاعى بولعاندى. جان كەشتى جازۋشى، «جان»(بەس تومدىق) «زۋقا باتىر»، «كەشۋلەر» قاتارلى ون تومنىڭ اپتورى باتىرقان قۇسبەگيىن بالدان ءتاتتى بالعىن بالالىعىن وسى تونەنىڭ باۋرايىندا جوعالتقان. انە اناۋ قاپتالىندا كۇلشاننىڭ ويۋلى سىرماعىنىڭ تابى جاتىر. تولقىن بۇيرا شاشتارىن قىر جەلىمەن شاشىراتىپ اقىن قاجەت جاقان ۇلى تۇرعان تەبىرەنىپ جىر وقىپ، ورىنعازى وتىرعان ويعا باتىپ. ال ۋايىس اقىننىڭ ۇلۋجان تۋرالى جىرلارى ماي بوياۋلى سۋرەت ەدى عوي شىركىن. پاي پاي ۇلۋجان سەن كىمدى باۋرامادىڭ، كىمدى قىزىقتىرمادىڭ بابالاردىڭ، دانالاردىڭ مەكەنى. يا ۇلۋجان دەسە بايگە توبەنىڭ ورنى بولەك ۇيتكەنى بۇندا تالايلاعان اسپەن تويلاردىڭ جەل قانات جۇيرىكتەرى كۇتىپ الىنىپ بايگەسى بەرىلگەن، ارعىسىن ايتپاعاندا 1956-جىلعى قازيدىڭ اسىنىڭ ءوزى بۇگىندە اڭىزعا اينالىپ ۇلگىردى. اقىن شەشەن جومارت قازي ۇلى  اكەسىنە اس بەرۋ ءۇشىن ۇلۋجان توسىنە 100گە تارتا ءۇي تىككەن، بايىرعى جوسىن بويىنشا شىمىلدىق تارتىلىپ قىزى ءمۇلىيا داۋىس ايتقان، وبىلىستىق ايتىستىڭ جۇلدەگەرى كۇلشان سول كەزدە 13 جاسىندا تۇڭعىش رەت شىمىلدىق ىشىندە وتىرىپ داۋىس ايتقان، وسىلارمەن قوسىلىپ ەكى ەر ادام داۋىس ايتقان دەيدى، امال نە جىلدام جىلدار جىلىمىنا باتىرىپ كونە كوزدەر ازايعاندىقتان داۋىس شىدارعان ەر ادامنىڭ اتى كىم ەكەنىن انىقتاي المادىم. استا قىزىل جالدىڭ تۇبىنەن اس ۇيلەرى تىگىلىپ، وتىز جورعا اتپەن تاباق تارتىلىپ استىڭ سالتاناتىن ودان ارمان اسىرعان، بۇل كۇندە سول كەزدەگى قوسۋ فورمالى قازىلعان جەر وشاعىنىڭ ورنى ءالى بار قىزىلجالدىڭ ىرگەسىندە. اس ون كۇنگە جالعاسىپ، اقىندار ايتىسى، قىز قۋار تەڭگە ءىلۋ پالۋان، بايگە قاتارلى جارىستار وتكەن، بۇل قىيمىلداردىڭ ءبارىن قالىڭ تاماشاعا جىينالعان ەل بايگە توبنىڭ ۇستىندە تۇرىپ تاماشالاعان، الامان بايگەدە، بايگە كوكقىيادان قويا بەرىلىپ تۇڭگىتىنى ورلەي ءدوڭ ءشىيلىباستاۋدى باسىپ، اقبۇلاق اعارىنا ءتۇسىپ، ودان ورلەي شاۋىپ بايگە توبەدەن تىزگىن تارتقان، مولشەرمەن 70 كيلو مەتىر شالعايعا شاپقان. اۋزىمەن قۇس تىستەيتىن ءومىرى الدىنا قىل قۇيرىقتى سالماعان ورازالىنىڭ قارا اتى بايگەدەن كەلىپ، بايگەسى وسى بايگە توبە دە بەرلگەن ەكەن. دونەن بايگەدە امانبايدىڭ كوك دونەنى باس بايگەنى العان. ال، بايگە توبە تۋرالى سىردىڭ ارعى جاعىنىڭ سىرىن قۇنىسىپ جاتقان مىنا تامپىس وبالار شەرتەدى، تابىيعاتتا سىرعا بەرىك ادام سەكىلدى، بىلگەنىنىڭ بارلىعىن ىشىنە بۇگەدىدە جاتادى. ال، كەيدە تابىيعاتتىڭدا اعىل تەگىل اقتارىلاتىن كەزى بولادىعوي، ءبىراق ول اقتارىلسا شىنىن ايتادى، جالعان سويلەمەيدى. مىناۋ ۇلۋجان توسىندەگى قاز قاتار تىزىلگەن وبالاردىڭ ءوزى تابىيتعات انانىڭ كىيەلى ساۋساعىمەن ساندىعىنا سالىپ كەتكەن قۇپىياسى سەكىلدى، ءار تومپەشىك بەيمالىم سىرعا جۇكتى ءبىر-ءبىر تاريىح. ۇلۋجان وڭىرىندە التى ۇلكەن وبا شوعىرى بولىپ، 690 نان استام وبا بار، ولاردىڭ يەلەگەن ورنى 7ميليون849مىڭ490  كۋادىرات مەتىر كەلەدى. بۇل وبالاردى 2010- جىلى اۆتونومىيالى رايوندىق ارحولوگىيالىق زەرتتەۋ ورىنىڭ ماماندارى كەلىپ تەكسەرىپ، اۋدان دارەجەلى قورعالاتىن مادەني مۇرا ەتىپ تۇراقتاندىرىپ، 2011-جىلى ءار-ءبىر وبا شوعىرىنا قۇلىپتاس ورناتقان. سول كەزدە وبالاردى انىقتاپ تۇراقتاندىرعان كەزدە مەن بورتىنكە اۋىلدىق مادەنيەت وتاۋىنان، جەر سىرىنا قانىق بولعاندىقتان جول باستاۋشى بولىپ بىرگە بولعام. سونداعى مامانداردىڭ ويجوتاسى بويىنشا بۇل نەگىزى كوشپەندى ۇلتتاردىڭ، ناقتىراق ايتقاندا ءۇيسىن نە ساقتاردىڭ وبالارى بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامال ايتقان، عىلىمي تەكسەرۋ قۇنى بار دۇنيەلەرگە ناقتى كەسىم ايتپاۋ مامانداردىڭ داعدىسى سەكىلدى، كوزدەرى جەتىپ تۇرسادا مۇمكىننەن ارى بارمايدى. ال، بۇل وبالاردىڭ قۇرىلىمىنا ءوزىڭ جەكە دارا وي جۇگىرتىپ قاراساڭ، اقبەردى يزاتبەك ۇلىنىڭ التىن ادام تۋرالى جازعان ماقالاسىندا، قازاقستانداعى التىن ادام تابىلعان، ساقتاردىڭ وباسى دەپ تۇراقتانعان وبا شوعىرى ءبىر سىزىق بويىنا قاز-قاتار دىزىلگەن دەپ سۋرەتتەلگەن. ۇلۋجان توسىندەگى وبالاردا بەينە سول سىياقتى وڭتۇستۇكتەن سولتۇستىككە قاراي ءبىر سىزىق بويىنا تىزىلە ورنالاسقان. ۇلۋجانداعى وسى قۇنىسىپ بۇك تۇسكەن بۇيىعى وبالاردىڭ وبالى قانە اعىنان اقتارىلار كەزىدە كەلدى مىنە. بۇل جونىندە اۋداندىق مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرى ەرزاتپەن ءبىر اڭگىمەلەسكەندە، ەستىپ ەستەلىككە العاندارىمدى سىزدەرگە ۇسىنا كەتەيىن 2014-جىلى ساۋان اۋدانى ساۋاندى سەرۋەن قالاسى ەتىپ قۇرۋ ، جاڭا جىبەك جولىىن اشۋ سىندى ىستىراتەگىيالىق جوباسىن العا قويعاندىقتان. ۇلۋجان جايلاۋىنداعى وبالاردىڭ ۇستىنەن ساياحات قۇرلىسى ءتۇسەتىن بولاى، وسىلايشا اۆتونومىيالى رايوندىق ارحولوگىيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى جاعىنان، ساياقات ورىنىنداعى وبالاردى قۇتقارۋ سىيپاتىندا زەرتتەپ قازۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ، 82 وبا زەرتتەپ قازىلادى. وسى بارىستا ماماندار بۇل وبلاردىڭ 2500جىلدا 2700جىلدىڭ الدىنداعى تەمىر قۇرالدار داۋىرىندەگى، ءتاڭىر تاۋىنىڭ سولتۇستىگىن مەكەن ەتكەن، ساحاراداعى مالشارۋاشىلىعىمەن اڭشىلىقتى كاسىپ ەتەتىن، كوشپەندى ۇلتتاردىڭ قابىرى ەكەندىگىن العاشقى ادىمدا تۇراقتاندىرعان. قازۋ بارىسىندا بۇل وبالاردىڭ 1000جىلدىڭ ارجاق بەر جاعىندا ءبىر رەت زور كولەمدى توناۋعا ۇشىراعانىعى، جانە ازاتتىقتىڭ الدىندا، شىڭسىساي داۋىرىندە تاعىدا زور كولەمدى توناۋعا ۇشىراعانى  مەجەلەنگەن، ۇيتكەنى كەي ءبىر سۇيەكتەر قالايماقان شاشىلىپ قالعان، كەي قابىرلاردا ادام سۇيەگىنەن باسقا نارسە قالماعان. بۇل وبا شوعىرىنداعى قابىرلاردىڭ ەنى بەس مەتىر، تەرەڭى التى مەتىر ەتىپ قازىلعاننان كەيىن، قابىرعالارىن قاراعاي دوڭبەكتەرمەن قالاپ ودان كەيىن بارىپ، ونىڭ استىنان بەس مەتىردەي تەرەڭدىكتە قازىپ، جاناقىم شىعارىپ سۇيەكتى سوندا قويعان، ىقپالدى ادامداردىڭ(رۋ باسى، باتىر ، بالۋان بولۋى مۇمكىن) ءمايىتىن جويان قاراعايدىڭ ءىشىن ويىپ ناۋا جاساپ سوعان بولەپ جەرلەگەن، جاناقىمنىڭ ءۇستىن تاعىدا قاراعاي دوڭبەكتەرمەن قاتارلاپ جاۋىپ، ءمايىتتىڭ وڭ جاق ىيىق تۇسىنا اعاش تاباققا سالعان قويدىڭ جاياسى جاۋىرنى مەن بىردە ەكى سىيراعى، وڭ جاق ىيىق تۇسىنا، قانجارى، ساداق، جەبە، قورامساق قاتارلى قۇرالدارى، سونداي اق ەكى جاعىنا ەكىدەن سۋ قۇتىسى قوسا جەرلەنگەن، بۇل سۋ قۇتىلارىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنە بۇعى مارالدىڭ سۋرەتتەرى سىزىلعان بولىپ، قازبا جۇمىسىمەن اينالىسقان ارحولەكتەر، بۇعى مارال سۋرەتى سالىنعان قىش ىدىستار شيىنجاڭدا تۇڭعىش رەت بايقالعانىن ايتقان. ال ادەتتەگى بۇقارانىڭ ءتورت تۇلىك مالىنىڭ باستارى قوسىپ جەرلەنگەن، كەيبىرىنە قۇستىڭ، ءيتتىڭ باستارى تۇرمىستىق بۇيىمدارى قوسىپ جەرلەنگەن، (سالعان بۇركىتتەرىمەن، جۇگىرتكەن تازىلارى بولسا كەتەك) ال ايەلدەردىڭ قابىرىنا كۇمىس اينا ، القا مونشاق قاتارلى اشەكەي بۇيىمدارى قوسىپ جەرلەنگەن، بەدەلدى ايەلدەردىدە قاراعايدان ناۋا جاساپ سوعان بولەپ جەرلەگەن، مىنە بۇدان ۇلۋجانداعى اتا بابالارىمىزدىڭ بۇدان نەشە مىڭ جىل بۇرىن تۇراق ەتكەنىن مەجەلەۋگە بولادى. ۇلۋجان جايلاۋى ۇلكەن ۇلۋجان، كىشى ۇلۋجان دەپ ەكىگە بولىنەدى، ساۋان اۋدانى بورتىنكە اۋىلىمەن بورتىكە مال فەرماسىنا قارستى ءجايىلىم ءوڭىرى بولىپ، ۇلكەن ۇلۋجان بورتىنكە فەرماسىنا، كىشى ۇلۋجان بورتىنكە اۋىلىنا تاۋەلدى بولعان، ەكى ورىننىڭ مالشىلارى الا جازداي بيە بايلاپ، سىيىر ساۋىپ، قىمىز اشىتىپ، قۇرت ماي الىپ تۇمىستارىن شالقىتىپ كەلگەن، ۇلۋجان توسىنەن الا جازداي كەلىن الىپ قىز ۇزاتقان، بالا سۇندەتتەپ، وتاۋ بولگەن توي ۇزىلمەي، كۇندە دۋمان بولىپ جاتاتىن، قىز قۋار، تەڭگە ءىلۋ ، پالۋان، كوكپار قاتارلى ۇلتتىق ىسپورت ويىندارى قىزىپ، ساقارا مادەنيەتى جاندانا ءتۇسىپ بايگە توبە قۇشىرى قانىپ ەلمەن جۇرتىنىڭ قالاي تاپالاعانىنادا كونىپ مىڭق ەتپەي جاتادى جارىقتىق. سونداي اق ەكى ۇلۋجاندا ەكى مال ۇرىقتاندىرۋ پونكىيتى بولىپ، مال ءناسىلىن اسىلداندىراتىن، اسىل تۇقىمدى مال جەتىلدىرەتىن ورنى بولىپ كەلگەن، اقىن ءسالي سادۋاقاس ۇلى «ساۋان ادەبيەتىنىڭ ءبىر سانىن كورگەندە» دەگەن ماقالاسىندا «ون جىلدىق زوبالاڭنان كەيىنگى  بۇكىل شىينجاڭ كولەمىندەگى ەڭ تۇڭعىش رەتكى اقىندار ايتىسى 1979-جىلى شىلدە ايىندا وسى كورىكتى ۇلۋجان جايلاۋىندا ءوتتى» دەپ تۇراقتاندىرعان بولاتىن انە سودان بەرى قاراي وسى ءبىر كەربەز دالا توسىندە ايماق اۋدان سان مارتە اقىندار ايتىسىن وتكىزدى، بورتىنكە مال فەرماسىمەن، بورتىكەنكە اۋىلىنىڭ ۇلكەندى كىشىلى اقىندار ايتىسى، مالشىلار اپتالىعى، ۇلتتىق ىسپورت جارىسى قاتارلى دابىرالى باس قوسۋلار ءوتىپ، قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا تاۋسىلماس رۋقاني لاززات سىيلاپ كەلدى. ۇلۋجاننىڭ جالپى جەر كولەمى 30ميليون 15مىڭ شارشىمەتىر، شىعىسى التىنعول وزەنىمەن، باتىسى شىيقۋ اۋدانىمەن، وڭتۇستىگى تاڭىرتاۋىنىڭ 4000 مەتىر بىيىك قۇزدارىمەن، سولتۇستىگى قارا تاسپەن شەكتەسىپ جاتادى. ال، قارا تاس قالاي «قارا تاس» اتالعانىنا توقتالا كەتكەن ءجون بولار. 1907- 1910 – جىلداردا ۇلۋجانمەن سارى ادىردى مەكەن ەتكەن كورشىلەس ەكى رۋدىڭ ورتاسىنان جەر تالاسى تۋادى، بۇل التىنعولعا تۇسىپ-شىعاتىن ىرعاي سۋاتىنان شىققان كەنەرە جول ەكى ايرىلىپ، بىر ايىرىعى قارا مويناقتان اسسا، ءبىر ايرىعى قارا ءدوڭنىڭ اياعىن كەسىپ وتەدى. ەكى جولدىڭ  اراسىنىڭ كەڭ جەرى ەكى شاقىرىمعا تاياۋ ەكەن، داۋ  ەكى كەنەرەنىڭ ورتاسى ەكەن. داۋ اياعى سول كەزدەگى قاپىش زاڭگىگە جۇگىنەدى. قالاي ايتسادا ەكى جاقتى كوندىرە الماعان قاپىش، اقبۇلاقتىڭ اعارىندا سۋدا جاتقان قارا تاستى نۇسقاپ- وسىنى قاي جاعىڭنىڭ پالۋانىڭ ءۇش دەمەلىپ اپارعان جەر، جەر شەگى بولادى، كوتەرە الماساڭدار وسى قارا تاس جەر شەگى بولادى دەپ كەسىم ايتادى.  سونىمەن ەستەۋلەت ۇرۋىنىڭ پالۋانى شىكارت 170 كيلو كەلەتىن وسى قارا تاستى ءۇش دەم الىپ كوتەرىپ قارا دوڭنىڭ اياق جاق تۇسىنا اپارعان دەسەدى،(ارالىعى قانشالىق ۇزاق بەلگىسىز) سول جەر سودان باستاپ قازىرگە دەيىن قارا تاس اتانىپ كەلەدى. كەيىن قارا تاستى كۇش سىناپ كوتەرىپ كورگەندەر كوپ بولعان، دەسەدە ەشكىم شىكارتتىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزىپ كوتەرە الماعان دەيدى. ياعىنىي قاراتاس ۇلۋجاننىڭ بوساعاسى بولىپ سانالادى. مىنە بۇگىن وسى كورىكتى ۇلۋجان توسىندە، سەرقاراعايدىڭ دوڭىندە تارباعاتاي ايماعىنىڭ 20- كەزەكتى اقىندار ايتىسى، كەرەگەسىن جايعالى جاتىر، ۇلۋجان الىپ ساۋاننىڭ جارقىراعان ءبىر كەسەك جاقۇتى، بۇل جولعى ايتىستىڭ ساۋان اۋدانى قۇرىلعانىنا ءجۇز جىل توشىپ، اۋداننان قالاعا وزگەرگەلى تۇرعان اسا تاماشا جاعدايدا وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى ساۋان اۋدانى ءۇشىن ۇلكەن تارتۋ سىپەتتى، ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن سەرقاراعاي دوڭىندە كەزىندە اسكەري رادار پونكىيتى تۇرعان، كەيىن سەرقاراعايدى ساياقات ورنى ەتكەندە سەرقاراعاي اتى قالىپ، سول رادار پونكىيتىنىڭ اتىمەن «لۇيدا» ساياقات ورنى (رادار ساياقات ورنى) دەپ اتالىپ ءجۇر، احپارات باسپاسوزدەدە وسى اتاۋ قولدانىلعانىن كورىپ ءجۇرمىز، بۇدان كەيىن سەرقاراعايدىڭ تاريحتان كەلە جاتقان «سەرقاراعاي» اتاۋىمەن  دۇرىس اتالۋىن ءۇمىت ەتەمىن.
تۇگىلسىن جىر نۇسەرى اپتا تىنباي،
ۇلۋجان ۇجىماقتىڭ باقشاسىنداي، دەپ ۋايىس اقىن ايتقانداي وڭكەي ءبىر تاڭدايىندا ولەڭنىڭ ۇياسى بار اقىندار جىر نوسەرىن سەلدەتىپ ۇلۋجاننىڭ اق جاڭبىرىنشا سىركىرەڭدەر ەندەشە.  
ساۋان اۋدانى بورتىنكە اۋلدىق مادەنيەت وتاۋى توقتاۋباي ماكەباي  ۇلى
沙湾县博尔通古乡文化站托合陶拜。玛克拜
TEL13565549078
QQ1534110982

33

تاقىرىپ

2

دوس

1049

ءنومىر

تەتە رەداكتور

Rank: 8Rank: 8

جولدانعان ۋاقىتى 2015-8-4 15:25:07 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
ۇلۋجاندا ۇلى ءدۇبىر دەمەكشى، ادەمى احباراتتاىق شولۋ بولعان ەكەن؟!...

ءسىز تىركەلگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز تىركەلۋ | تىزىمدەلىڭىز


Archiver|قولفون نۇسقاسى|新疆作家哈文网
Powered by Discuz! X2.5(NurQut Team)© 2001-2011 Comsenz Inc. For www.xjzjxh.com
جوعارى جاق